biodiversiteit ecosysteem

Biodiversiteit in een ecosysteem: zo hangt het leven samen

De biodiversiteit in een ecosysteem is de verscheidenheid aan levende organismen binnen dat gebied, van planten en dieren tot schimmels en bacteriën. Die organismen staan met elkaar en met hun omgeving in verbinding. Samen bepalen ze mede hoe het ecosysteem werkt.

Een vijver is een herkenbaar voorbeeld. Waterplanten, insectenlarven, vissen en micro-organismen leven er samen met niet-levende onderdelen, zoals water, zonlicht en de bodem. Verandert één onderdeel, dan kan dat gevolgen hebben voor de rest.

Hoe biodiversiteit en een ecosysteem samenhangen

Een ecosysteem bestaat uit alle levende wezens in een gebied én hun niet-levende omgeving. Een bos, een rivier en een vijver zijn voorbeelden. Ook een stuk bodem kan als ecosysteem worden bekeken.

Biodiversiteit is de variatie aan leven binnen zo’n systeem. Het gaat niet alleen om het aantal soorten, maar ook om verschillen binnen soorten. Die verschillen kunnen bepalen hoe goed een populatie omgaat met een verandering, zoals droogte of een ziekte.

De omstandigheden in een gebied bepalen welke soorten er kunnen leven. In een vijver spelen bijvoorbeeld de watertemperatuur, de hoeveelheid zuurstof en de voedselstoffen in het water een rol. Andersom veranderen organismen hun omgeving ook: waterplanten bieden beschutting en bodemdieren helpen dood materiaal af te breken.

Wat soorten voor elkaar doen

Soorten hebben verschillende rollen in een ecosysteem. Een plant maakt met behulp van zonlicht voedingsstoffen aan. Een insect eet van de plant en kan zelf voedsel zijn voor een vogel. Schimmels en bacteriën breken dode resten af, waardoor voedingsstoffen weer beschikbaar komen.

Die relaties vormen samen een voedselweb. Dat is ingewikkelder dan één voedselketen: een dier eet vaak meerdere soorten voedsel en kan zelf door verschillende dieren worden gegeten. Als een voedselbron wegvalt, kunnen sommige dieren overstappen op iets anders. Andere soorten zijn juist sterk afhankelijk van één voedselbron of leefplek.

Daarom maakt het uit welke soorten aanwezig zijn. Twee gebieden met evenveel soorten werken niet automatisch hetzelfde. In het ene gebied kunnen bijvoorbeeld veel bestuivers voorkomen, terwijl in het andere vooral soorten leven die dood plantenmateriaal afbreken.

Een vijver als voorbeeld van een ecosysteem

In een vijver groeien planten die voedsel en schuilplaatsen bieden. Insectenlarven leven tussen de planten of op de bodem. Vissen eten onder meer kleine waterdieren. Bacteriën en schimmels breken afgestorven planten en dieren af.

Komt er veel mest in de vijver terecht, dan kunnen algen sterk groeien. Dat kan het water troebel maken, waardoor minder licht de waterplanten bereikt. Bij het afbreken van de algen kan veel zuurstof worden verbruikt. Zo veranderen de leefomstandigheden voor vissen en andere waterdieren.

Niet elke vijver reageert hetzelfde. De diepte, de stroming en de aanwezige soorten hebben invloed op wat er gebeurt. Het voorbeeld laat zien waarom je biodiversiteit niet los kunt zien van de kwaliteit van water en bodem.

Wat gebeurt er als soorten verdwijnen?

Als een soort verdwijnt, verliezen andere organismen mogelijk voedsel, beschutting of een partner voor bestuiving. Een verandering kan daardoor verder doorwerken in het voedselweb. Hoe groot dat effect is, hangt af van de rol van de verdwenen soort en van wat andere soorten kunnen overnemen.

Soorten kunnen soms een vergelijkbare taak vervullen. Als één soort minder voorkomt, kan een andere bijvoorbeeld een deel van de bestuiving blijven verzorgen. Die vervanging is niet onbeperkt: soorten zijn niet altijd op hetzelfde moment actief en gebruiken niet altijd dezelfde planten.

Een ecosysteem met meer variatie kan daardoor beter met sommige veranderingen omgaan, maar veel soorten zijn geen garantie voor herstel. Een langdurig zuurstoftekort of het verdwijnen van leefgebied kan ook een soortenrijk systeem sterk aantasten.

Hoe beoordeel je de biodiversiteit van een ecosysteem?

Alleen tellen hoeveel soorten er zijn, geeft een onvolledig beeld. Ook de aantallen van die soorten en hun onderlinge verhoudingen doen ertoe. Een gebied waar veel soorten nog maar met enkele exemplaren voorkomen, kan kwetsbaar zijn.

Bij een beoordeling zijn daarom meerdere vragen nuttig:

  • Welke soorten leven er? Dat laat zien welke planten, dieren en andere organismen aanwezig zijn.
  • Hoeveel komen ze voor? Een soort kan aanwezig zijn, maar toch sterk zijn afgenomen.
  • Welke rollen vervullen ze? Denk aan bestuiving, het eten van andere dieren en het afbreken van dood materiaal.
  • Hoe zijn de omstandigheden? Waterkwaliteit, temperatuur, bodem en beschikbare leefruimte bepalen mede of soorten kunnen blijven bestaan.

Door metingen op verschillende momenten te vergelijken, kun je veranderingen zien. Een losse waarneming is daarvoor minder geschikt: soorten zijn niet allemaal in hetzelfde seizoen of op hetzelfde moment zichtbaar.

Veelgestelde vragen over biodiversiteit in een ecosysteem

Is een ecosysteem met veel soorten altijd gezond?
Nee. Het aantal soorten zegt niet alles over de toestand van een ecosysteem. Ook de aantallen, de functies van soorten en de kwaliteit van hun leefomgeving tellen mee.

Horen bacteriën en schimmels ook bij een ecosysteem?
Ja. Ze leven bijvoorbeeld in de bodem en in het water. Veel bacteriën en schimmels breken dood materiaal af en helpen zo bij het rondgaan van voedingsstoffen.

Kan een ecosysteem zich herstellen na verlies van soorten?
Soms wel, als de leefomstandigheden verbeteren en soorten het gebied opnieuw kunnen bereiken. Herstel kan lang duren en is niet altijd volledig. Een soort die lokaal is verdwenen, komt niet vanzelf terug als haar leefgebied ongeschikt blijft.

Wie naar een ecosysteem kijkt, kijkt dus verder dan een lijst met planten en dieren. Juist de relaties tussen soorten en hun omgeving laten zien hoe bijvoorbeeld een vijver, bos of rivier functioneert.

Scroll naar boven