gevolgen van ontbossing

Gevolgen van ontbossing voor natuur, klimaat en mensen

De gevolgen van ontbossing zijn groot: dieren en planten verliezen hun leefgebied, er komt CO2 vrij en de bodem raakt sneller beschadigd. Ook verandert de waterkringloop en verliezen mensen die van het bos leven een bron van voedsel, inkomen en onderdak.

De gevolgen zijn niet overal hetzelfde. Ze hangen onder meer af van de grootte van het gekapte gebied, het soort bos en wat er na de kap met de grond gebeurt. Sommige veranderingen zijn snel zichtbaar, andere werken nog lang door.

Gevolgen van ontbossing voor dieren en planten

Een bos is voor veel dieren meer dan een verzameling bomen. Ze vinden er voedsel, schuilplekken en plaatsen om jongen groot te brengen. Planten zijn op hun beurt afhankelijk van de bodem, schaduw en vochtigheid in het bos. Verdwijnt het bos, dan verdwijnen ook die leefomstandigheden.

Sommige soorten kunnen uitwijken naar een ander gebied. Voor dieren die afhankelijk zijn van bepaalde bomen of veel ruimte nodig hebben, is dat lastiger. Een koala heeft bijvoorbeeld geschikte voedselbomen nodig. Als die verdwijnen, is een open stuk land geen gelijkwaardige vervanging.

Vaak blijven er na de kap losse stukken bos over. Wegen, akkers of weilanden liggen dan tussen de leefgebieden. Dieren kunnen daardoor moeilijker voedsel, soortgenoten of een veilige plek bereiken. Kleine, gescheiden groepen zijn ook kwetsbaarder als er ziekte uitbreekt of als er te weinig geschikte partners overblijven.

Niet alleen grote dieren worden geraakt. Ook insecten, schimmels en andere kleine organismen verliezen hun leefgebied. Dat kan gevolgen hebben voor planten die afhankelijk zijn van bestuiving of voor de afbraak van bladeren in de bosbodem.

Meer CO2 in de lucht en minder verkoeling

Bomen nemen tijdens hun groei CO2 op en slaan koolstof op in hun hout, wortels en bladeren. Wanneer bos wordt gekapt en verbrand, komt een deel van die koolstof als CO2 in de lucht. Ook bij het rotten van achtergebleven plantenmateriaal en het verstoren van de bodem kan koolstof vrijkomen.

Na het verdwijnen van het bos staan er op die plek minder bomen die CO2 kunnen opnemen. Ontbossing draagt daardoor bij aan de opwarming van de aarde, al verschilt de hoeveelheid uitstoot per gebied en per manier van landgebruik.

De kap kan ook de temperatuur dichtbij veranderen. Bomen geven schaduw en brengen via hun bladeren waterdamp in de lucht. Dat werkt verkoelend. Op een kaal stuk grond kan het daardoor warmer en droger worden dan onder een gesloten bladerdak. Voor dieren en jonge planten maakt dat het moeilijker om er te overleven.

Een drogere omgeving en een veranderende waterkringloop

Bomen nemen water op uit de grond en geven een deel daarvan af als waterdamp. Die waterdamp komt in de lucht terecht en kan bijdragen aan wolkenvorming en neerslag. Als grote bosgebieden verdwijnen, kan die aanvoer van vocht afnemen. Dat kan het gebied zelf en andere gebieden verderop beïnvloeden.

Minder bos kan zo droogte versterken. Droogte en hitte maken het resterende bos op hun beurt kwetsbaarder voor brand en verdere schade. Hoe sterk dit gebeurt, hangt af van onder meer het klimaat en de omvang van de ontbossing.

Bij grote regenwouden bestaat ook zorg over een mogelijk kantelpunt. Als een bos te veel vocht verliest en verder beschadigd raakt, kunnen delen veranderen in een droger landschap met minder bomen. Het is niet zo dat iedere gekapte plek direct zo’n verandering veroorzaakt. Wel kunnen ontbossing, droogte en hitte elkaar versterken.

Bodemerosie en wateroverlast na het kappen

Boomwortels helpen de bodem op zijn plaats te houden. Bladeren en ander plantenmateriaal op de grond vangen daarnaast een deel van de regen op. Zonder die bescherming kan een flinke regenbui de bovenste laag aarde makkelijker wegspoelen. Dat heet bodemerosie.

Juist die bovenlaag bevat vaak voedingsstoffen die planten nodig hebben. Als de laag verdwijnt, wordt de grond minder vruchtbaar en groeit nieuwe begroeiing moeilijker. Op hellingen kan de schade extra zichtbaar zijn, doordat water en aarde naar beneden stromen.

Regenwater kan over kale of verdichte grond sneller wegstromen. Daardoor kan op sommige plekken meer water tegelijk in beken en rivieren terechtkomen. Dat vergroot de kans op wateroverlast. De gevolgen hangen wel af van de bodem, de helling, de hoeveelheid regen en het gebruik van de grond na de kap.

Weggespoelde aarde kan ook in het water terechtkomen. Het water wordt dan troebeler en modder kan zich ophopen in rivieren en op de bodem van andere wateren. Dat verandert de leefomgeving van vissen en andere waterdieren.

Wat ontbossing betekent voor mensen die bij het bos wonen

Voor mensen die in of bij een bos wonen, kunnen de gevolgen direct merkbaar zijn. Het bos levert bijvoorbeeld voedsel, brandhout, bouwmateriaal en planten die lokaal worden gebruikt. Ook kan het werk en inkomen bieden. Als het verdwijnt, worden die bronnen kleiner of raken ze verder weg.

Voor inheemse volken en andere lokale gemeenschappen kan bos daarnaast een culturele of spirituele betekenis hebben. Verlies van bos raakt dan niet alleen hun dagelijkse levensonderhoud, maar ook plaatsen en gebruiken die met het gebied verbonden zijn.

Veranderingen in bodem en water treffen ook mensen buiten het gekapte gebied. Denk aan landbouwgrond die vruchtbare aarde verliest of een dorp dat bij hevige regen meer afstromend water te verwerken krijgt. De schade verschilt per plek en is niet altijd meteen na de kap zichtbaar.

Veelgestelde vragen over de gevolgen van ontbossing

Kan een gekapt bos zich herstellen?
Dat kan, maar het herstel verschilt sterk per plek. Jonge bomen kunnen terugkomen als de bodem nog geschikt is en er zaden aanwezig zijn. Een nieuw bos heeft daarmee niet meteen dezelfde leefomgeving als een oud bos. Vooral soorten die afhankelijk zijn van oude bomen of een ongestoorde bosbodem keren niet vanzelf snel terug.

Wat gebeurt er met dieren als een deel van het bos blijft staan?
Een overgebleven bosstrook kan dieren nog voedsel en beschutting geven. Maar als het gebied te klein is of afgesneden raakt van andere bossen, kunnen dieren alsnog moeite krijgen om zich te verplaatsen en voort te planten. Ook aan de rand van een bos kan het warmer, droger en winderiger zijn dan midden in het bos.

Zijn de gevolgen van ontbossing alleen lokaal?
Nee. Verlies van leefgebied en bodem is vaak direct in de omgeving merkbaar. De uitstoot van CO2 draagt ook bij aan de wereldwijde opwarming. Veranderingen in de hoeveelheid waterdamp kunnen daarnaast neerslag buiten het gekapte gebied beïnvloeden.

Bij ontbossing gaat het dus niet alleen om het aantal verdwenen bomen. Ook de samenhang tussen leefgebied, bodem en water verandert, soms lang nadat de bomen zijn gekapt.

Scroll naar boven