Boven onze aarde hangt een laag broeikasgassen die warmte vasthoudt. Dat is normaal en zelfs noodzakelijk voor leven op aarde. Maar door menselijke activiteiten neemt die laag steeds sneller toe, waardoor de aarde opwarmt en het klimaat verandert. Zo ontstaat klimaatverandering: niet door één oorzaak, maar door een opeenstapeling van keuzes die wij als mensen al decennialang maken. Sinds het einde van de negentiende eeuw is de gemiddelde temperatuur op aarde met 1,1 graden Celsius gestegen.
Wat is het broeikaseffect?
De atmosfeer werkt als een deken om de aarde. Zonlicht komt erdoorheen en warmt het aardoppervlak op. Een deel van die warmte straalt daarna terug omhoog. Broeikasgassen in de atmosfeer vangen een deel van die warmte op en houden het vast. Hierdoor blijft de aarde warm genoeg om op te leven.
Het probleem ontstaat wanneer er te veel broeikasgassen in de atmosfeer komen. Dan wordt de deken te dik. Er blijft meer warmte hangen dan de aarde kwijt kan. De temperatuur stijgt, en dat verstoort het klimaatsysteem. Dit noemen we het versterkte broeikaseffect.
Welke gassen veroorzaken de opwarming?
De bekendste boosdoener is koolstofdioxide, ook wel CO2. Dit gas komt vrij bij het verbranden van fossiele brandstoffen zoals kolen, olie en aardgas. CO2 blijft lang in de atmosfeer hangen en bouwt zich over de jaren op.
Een ander belangrijk broeikasgas is methaan. Methaan is veel krachtiger dan CO2, maar verdwijnt sneller uit de atmosfeer. Het komt vrij bij de vertering van voedsel door koeien en schapen, maar ook bij de ontginning van aardgas en uit vuilstortplaatsen.
Daarnaast speelt lachgas een rol, dat onder andere vrijkomt bij het gebruik van kunstmest in de landbouw. En er zijn ook gefluoreerde gassen, die worden gebruikt in koelinstallaties en airconditioners. Al deze gassen dragen bij aan de opwarming van de aarde.
Hoe ontstaat klimaatverandering door menselijk handelen?
De drie grootste menselijke oorzaken zijn het gebruik van fossiele brandstoffen, ontbossing en veeteelt. Fossiele brandstoffen worden gebruikt voor energie, transport en industrie. Bij elke liter benzine die een auto verbrandt, bij elke kolencentrale die stroom opwekt en bij elke vlucht die een vliegtuig maakt, komt CO2 vrij.
Ontbossing maakt het probleem nog groter. Bomen nemen CO2 op uit de lucht. Als bossen worden gekapt of verbrand, bijvoorbeeld voor landbouwgrond, komt al die opgeslagen CO2 ineens vrij. Bovendien verdwijnen de bomen die anders nieuwe CO2 zouden opnemen.
De veeteelt draagt op twee manieren bij. Koeien en schapen produceren methaan tijdens hun spijsvertering. En voor het houden van grote aantallen dieren is veel land nodig, wat vaak ten koste gaat van bossen en natuurgebieden.
Wat versterkt de opwarming verder?
Klimaatverandering heeft ook zogenaamde terugkoppelingseffecten. Dit zijn processen die de opwarming verder versterken als die eenmaal begonnen is. Een voorbeeld: door hogere temperaturen smelt poolijs. Ijs weerkaatst zonlicht, maar donkere oceanen absorberen het juist. Hoe minder ijs er is, hoe meer warmte de oceaan opneemt en hoe verder de temperatuur stijgt.
Een ander terugkoppelingseffect is het vrijkomen van methaan uit permafrost. In bevroren grond in het noorden van de aarde ligt veel organisch materiaal opgeslagen. Als de permafrost ontdooit door de opwarming, komt dat materiaal vrij als methaan. Dat versterkt de opwarming weer.
Wat zijn de gevolgen die we al zien?
De opwarming heeft merkbare gevolgen, ook in Nederland. Zomers worden heter en droger, winters natter. Extreme weersituaties zoals hevige regenbuien, langere periodes van droogte en hittegolven komen vaker voor. De kans op waterschade en natuurbranden neemt toe.
Wereldwijd smelt het ijs aan de polen en stijgt de zeespiegel. Koraalriffen sterven af door opwarmend zeewater. Dier- en plantensoorten die hun leefgebied verliezen, verdwijnen. En voor mensen in kwetsbare gebieden leidt klimaatverandering tot voedseltekorten, droogte en overstromingen.
Wat kun jij eraan bijdragen?
De mens is de belangrijkste oorzaak van klimaatverandering, maar daarmee ook een belangrijk onderdeel van de oplossing. Een paar manieren waarop jij je uitstoot kunt verkleinen:
- Kies vaker voor openbaar vervoer, de fiets of een elektrische auto in plaats van een benzineauto.
- Eet minder vlees en zuivel, want de veeteelt stoot veel broeikasgassen uit.
- Bespaar energie thuis door je huis goed te isoleren en over te stappen op groene stroom.
- Vlieg minder, want luchtvaart stoot veel CO2 uit per kilometer.
- Koop minder nieuwe spullen en kies voor producten met een lange levensduur.
Individuele keuzes helpen, maar de grootste winst zit in veranderingen op systeemniveau: strengere regels voor industrie, minder gebruik van fossiele brandstoffen en meer investering in duurzame energie. Hoe meer mensen en organisaties meedoen, hoe groter het effect.
Veelgestelde vragen
Is klimaatverandering hetzelfde als de opwarming van de aarde?
Klimaatverandering en de opwarming van de aarde zijn niet precies hetzelfde. De opwarming van de aarde is één onderdeel van klimaatverandering. Klimaatverandering omvat alle veranderingen in het klimaatsysteem, zoals extremer weer, veranderende neerslagpatronen en stijging van de zeespiegel. De opwarming is de motor achter al die veranderingen.
Heeft het klimaat op aarde niet altijd al veranderd?
Het klimaat op aarde verandert van nature in cycli over duizenden jaren, bijvoorbeeld door variaties in de baan van de aarde om de zon. De huidige klimaatverandering gaat echter veel sneller dan die natuurlijke veranderingen. Wetenschappers zijn het er breed over eens dat de huidige opwarming wordt veroorzaakt door menselijke activiteiten, niet door natuurlijke processen.
Welk broeikasgas heeft de meeste invloed op klimaatverandering?
CO2, ofwel koolstofdioxide, heeft de meeste invloed omdat het in grote hoeveelheden vrijkomt en lang in de atmosfeer blijft. Methaan is als gas op zichzelf krachtiger dan CO2, maar er komt minder van vrij en het verdwijnt sneller. Toch draagt ook methaan sterk bij aan de opwarming, onder andere via de veeteelt en de gaswinning.
Wat is het verschil tussen het broeikaseffect en klimaatverandering?
Het broeikaseffect is het natuurlijke proces waarbij broeikasgassen warmte vasthouden in de atmosfeer. Zonder dit effect zou de aarde te koud zijn voor leven. Klimaatverandering ontstaat doordat menselijke activiteiten de concentratie broeikasgassen verhogen, waardoor het broeikaseffect te sterk wordt en de aarde te snel opwarmt.
