biodiversiteit landbouw

Biodiversiteit in de landbouw: hoe natuur en voedselproductie samengaan

Biodiversiteit in de landbouw is de verscheidenheid aan planten, dieren en ander leven op en rond landbouwgrond. Denk aan bijen in een bloemrijke akkerrand, regenwormen in de bodem en weidevogels in grasland. Die natuur kan de voedselproductie ondersteunen, terwijl de manier van boeren bepaalt hoeveel ruimte soorten krijgen.

Meer biodiversiteit ontstaat niet met één maatregel. Het gaat om een combinatie van bodemgebruik, gewaskeuze, beheer van het landschap en de manier waarop een boer met mest en gewasbescherming omgaat.

Waarom biodiversiteit in de landbouw van belang is

Landbouw maakt gebruik van levende systemen. Insecten bestuiven bijvoorbeeld fruitbomen en andere gewassen. Bodemdieren en schimmels helpen plantenresten af te breken en dragen bij aan een bodem waarin planten kunnen groeien.

Ook natuurlijke vijanden kunnen landbouwgewassen helpen. Lieveheersbeestjes eten bijvoorbeeld bladluizen. Een bloemrijke rand kan voedsel en beschutting bieden aan zulke insecten. Dat betekent niet dat een boer nooit meer last heeft van plagen, maar het kan helpen om ze beter in evenwicht te houden.

Voor soorten als de grutto is landbouwgrond zelf een leefgebied. Een weiland moet dan wel geschikt zijn om te nestelen en voedsel te vinden. Daarvoor zijn bijvoorbeeld de hoogte van het gras, de waterstand en het moment van maaien van belang.

Welke landbouwpraktijken zetten natuur onder druk?

Wanneer grote percelen met hetzelfde gewas worden bebouwd en landschapselementen verdwijnen, blijft er minder leefruimte over voor wilde planten en dieren. Een slootkant, heg of kruidenrijke rand biedt juist plekken om te eten, schuilen en voortplanten.

Ook de manier waarop het land wordt gebruikt, maakt verschil:

  • Gewasbeschermingsmiddelen: middelen tegen insecten of onkruid kunnen ook soorten raken die geen plaag vormen. Hoe groot het effect is, hangt af van het middel en de toepassing.
  • Mest en stikstof: een overschot aan voedingsstoffen kan ervoor zorgen dat snelgroeiende planten de overhand krijgen. Daardoor kunnen soorten verdwijnen die juist op voedselarmere plekken groeien.
  • Bodembewerking: intensieve bewerking kan het bodemleven en de bodemstructuur verstoren. Tegelijk kan bewerking nodig zijn om gewassen te telen of onkruid te beheersen.
  • Maaien: vroeg of vaak maaien kan nesten en jonge weidevogels treffen. Het tijdstip heeft ook invloed op de opbrengst en de kwaliteit van het gras voor vee.
  • Waterbeheer: een lage waterstand kan de bewerking van grond vergemakkelijken, maar is niet voor alle planten en dieren gunstig.

De gevolgen verschillen per bedrijf en gebied. Een maatregel die op een nat weiland goed werkt, is niet automatisch de beste keuze op een droge akker.

Zo kan een boer de biodiversiteit op het land vergroten

Een landbouwbedrijf kan natuur ruimte geven tussen de gewassen, in de bodem en langs de randen van percelen. Dit zijn veelgebruikte mogelijkheden:

  • Bloemrijke akkerranden aanleggen: bloemen bieden nectar en stuifmeel aan insecten. Een rand helpt vooral als de gekozen planten passen bij de bodem en over een langere periode bloeien.
  • Gewassen afwisselen: door niet steeds hetzelfde gewas op een perceel te telen, kan een boer de opbouw van bepaalde ziekten en plagen beperken. Verschillende gewassen gebruiken de bodem ook op verschillende manieren.
  • Kruidenrijk grasland beheren: grasland met verschillende grassen en kruiden kan voedsel en leefruimte bieden aan insecten. De opbrengst en voederwaarde kunnen wel anders zijn dan bij een grasland met vooral één grassoort.
  • Heggen, bomen en sloten behouden: deze elementen bieden schuilplaatsen en kunnen leefgebieden met elkaar verbinden. Ze vragen ook ruimte en onderhoud.
  • Minder of gerichter middelen gebruiken: een boer kan eerst kijken of een plaag werkelijk ingrijpen vraagt en natuurlijke vijanden de kans geven. Soms blijft ingrijpen nodig om schade aan het gewas te beperken.
  • Rekening houden met nesten: later of gefaseerd maaien kan weidevogels helpen. Bij gefaseerd maaien blijft een deel van het gras langer staan, zodat dieren daar beschutting kunnen vinden.

De inrichting en het beheer zijn minstens zo belangrijk als de aanleg. Een bloemenrand die op een ongeschikte plek ligt of op het verkeerde moment wordt gemaaid, helpt niet vanzelf de soorten waarvoor hij bedoeld is.

Wat betekent natuurinclusieve landbouw?

Natuurinclusieve landbouw is een manier van boeren waarbij voedselproductie en natuur samen worden bekeken. De boer gebruikt waar mogelijk natuurlijke processen, zoals bestuiving en natuurlijke plaagbestrijding, en probeert tegelijk ruimte te maken voor planten en dieren.

Dat kan op verschillende manieren. Een melkveehouder kan bijvoorbeeld later maaien op percelen met weidevogels. Een akkerbouwer kan gewassen afwisselen en bloemenranden beheren. Een bedrijf met fruitteelt kan zorgen voor plekken waar bestuivende insecten voedsel en beschutting vinden.

Natuurinclusief betekent niet dat een bedrijf volledig zonder machines, mest of gewasbescherming werkt. Het gaat om de keuzes op het hele bedrijf en het effect daarvan op de omgeving.

Bomen en landbouw combineren met agroforestry

Bij agroforestry staan bomen of struiken op grond die ook wordt gebruikt voor gewassen of dieren. Denk aan rijen bomen tussen akkers of aan bomen in een weiland. Ze kunnen voedsel en schuilplaatsen bieden aan dieren en zorgen voor meer afwisseling in het landschap.

Voor de boer kunnen bomen ook een opbrengst hebben, bijvoorbeeld in de vorm van fruit of hout. Tegelijk nemen ze ruimte in en kunnen ze met gewassen concurreren om licht en water. De keuze van de boomsoort en de plek op het perceel bepalen daarom mede of de combinatie werkt.

Agroforestry is niet op ieder perceel de beste oplossing. Open grasland kan bijvoorbeeld juist geschikt zijn voor weidevogels die een vrij uitzicht nodig hebben.

De afweging tussen opbrengst en natuur

Maatregelen voor biodiversiteit kosten vaak ruimte, tijd of geld. Een akkerrand levert bijvoorbeeld minder ruimte op voor het hoofdgewas. Later maaien kan gunstig zijn voor jonge vogels, maar het gras kan minder goed passen bij wat het vee nodig heeft.

Daar staat tegenover dat een gezonde bodem en natuurlijke bestuiving de landbouw kunnen ondersteunen. Het effect verschilt per maatregel en is niet altijd direct zichtbaar. Een boer moet dus afwegen wat op het bedrijf haalbaar is en welke soorten in de omgeving hulp nodig hebben.

Ook de omgeving telt mee. Een enkele bloemrijke rand is nuttiger als insecten in de buurt meer voedsel en geschikte nestplekken kunnen vinden. Daarom kunnen boeren, natuurbeheerders en andere grondeigenaren samen meer bereiken dan ieder op een klein, los stukje grond.

Veelgestelde vragen over biodiversiteit in de landbouw

Is biologische landbouw hetzelfde als natuurinclusieve landbouw?
Nee. Biologische landbouw volgt regels voor de productie, waaronder beperkingen voor mest en gewasbeschermingsmiddelen. Natuurinclusieve landbouw richt zich op de samenhang tussen landbouw en natuur. Een biologisch bedrijf kan natuurinclusieve maatregelen nemen, maar de begrippen betekenen niet hetzelfde.

Heeft iedere bloemrijke akkerrand hetzelfde effect?
Nee. De planten, de bodem, het beheer en de omgeving maken verschil. Een rand met bloemen die voedsel bieden op verschillende momenten kan insecten langer helpen dan een rand die maar kort bloeit.

Wat kun je als consument doen?
Je kunt bij een boerderij, winkel of producent vragen hoe het voedsel is geteeld en welke maatregelen het bedrijf neemt voor natuur. Een keurmerk kan informatie geven over de productiewijze, maar vertelt niet altijd welke soorten op een specifiek perceel voorkomen.

Let bij landbouw en biodiversiteit vooral op de combinatie van maatregelen. Een kruidenrijk weiland, een geschikte waterstand en een aangepast maaimoment kunnen samen bijvoorbeeld meer betekenen voor weidevogels dan één losse ingreep.

Scroll naar boven